« و به همين دليل فاسد شدند و هلاك گشتند » ( * ( وَكانُوا قَوْماً بُوراً ) * ) . در اينجا خداوند روى سخن را به مشركان كرده ، مىگويد : « اين معبودانتان شما را در آنچه مىگوئيد تكذيب كردند » ( مىگفتيد : اينها شما را از راه منحرف كردند و به سوى عبادت خود دعوت نمودند در حالى كه آنها گفته شما را دروغ مىشمرند ) ( * ( فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ ) * ) . و چون چنين است و خود مرتكب انحراف خويش بوده‌ايد ، « قدرت نداريد عذاب الهى را از خود بر طرف سازيد و خويش را يارى كنيد و يا از ديگران يارى بطلبيد » ( * ( فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً ) * ) . « و كسى كه از شما ستم كند ، عذاب شديد و بزرگى به او مىچشانيم » ( * ( وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْه عَذاباً كَبِيراً ) * ) . بدون شك « ظلم » مفهوم وسيعى دارد هر چند موضوع بحث در آيه « شرك » است كه يكى از مصداقهاى روشن ظلم مىباشد ، اما با اين حال كلى بودن مفهوم آيه را از بين نمىبرد . جالب اينكه « * ( مَنْ يَظْلِمْ ) * » به صورت فعل مضارع آمده است و اين نشان مىدهد قسمت اول بحث اگر چه مربوط به گفتگوهاى رستاخيز است ، اما جمله اخير خطابى است به آنها در دنيا ، گويى همين كه دلهاى مشركان بر اثر شنيدن « گفتگوهاى عابدان و معبودان در قيامت » آماده اثرپذيرى مىشود سخن را از قيامت به دنيا كشانده و به آنها مىگويد « هر كسى ظلم و ستمى انجام دهد او را شديدا كيفر مىدهيم » ( 1 ) .

--> ( 1 ) اين احتمال نيز وجود دارد كه جمله اخير نيز دنباله گفتگوى خداوند با مشركان در قيامت باشد ، و مضارع بودن فعل زيانى نمىرساند زيرا جمله « * ( مَنْ يَظْلِمْ ) * . . . » به صورت يك قانون كلى ( جمله شرطيه ) ذكر شده و مىدانيم افعال در جمله شرطيه ، مفهوم زمانى خود را از دست مىدهند و تنها ارتباط شرط و جزا در نظر است .